'In het Waddengebied staat natuur op één!'

“Als vogels hun stukje van het wad verliezen, is er vaak geen alternatief.” Met die boodschap blikte Karsten Schipperheijn, directeur van Vogelbescherming Nederland, tijdens de Toogdag voor de Wadden vooruit naar de toekomst van het gebied. Want de Waddenzee is niet alleen UNESCO Werelderfgoed, maar ook een cruciale schakel op de Oost-Atlantische trekroute voor miljoenen vogels.

Bij de opening van de Toogdag vertoont het Omgevingsberaad Wadden een korte film over het wad. Aan de hand van onder andere de lepelaars die in dit gebied voedsel zoeken en broeden, laat de film zien hoe belangrijk het wad is voor deze en andere vogels. De film toont ook verstoring door wandelaars, met een hond die vogels laat opvliegen.

Wat is de boodschap die jullie met die korte film willen uitdragen?

“We willen het publiek door de ogen van vogels naar het wad laten kijken”, vertelt Schipperheijn, directeur van Vogelbescherming Nederland en deelnemer aan het Omgevingsberaad. “Door de ogen van die lepelaar zie je direct hoe belangrijk dit gebied is. En misschien denk je in eerste instantie bij dat hondje dat vogels de lucht in jaagt, dat de verstoring maar heel kort is. Maar als je begrijpt dat de eieren of kuikens van broedvogels die even van hun nest moeten opvliegen extreem kwetsbaar zijn voor meeuwen en andere predatoren, dan begrijp je hopelijk ook hoe kwetsbaar de natuur kan zijn.”

Er is vooraf de nodige druk op deze bijeenkomst gelegd, onder andere door eilander ondernemers die zich beknot voelen door de natuurbescherming. Snap je dat sentiment?

“Voor een deel wel, maar ik denk dat we dat wel in de juiste proporties moeten zien. Het frame draaide om openstelling van natuurgebieden versus afsluiten, om beleving versus bescherming. Maar zo zwart-wit is het in veel gevallen natuurlijk helemaal niet. Neem bijvoorbeeld het Balgzand, iets ten oosten van Den Helder waar we onze Toogdag houden. Dat gebied is de laatste jaren steeds belangrijker geworden voor onder andere rosse grutto’s op trek van West-Afrika naar Siberië. Ze komen daar in het voorjaar massaal af op de slijkgarnaaltjes die ze daar kunnen vinden. Het is voor de vogels een kwestie van razendsnel opvetten, letterlijk hun gewicht verdubbelen en binnen een paar dagen tot weken weer door naar het noorden.”

“Tegelijk bestaan uitgerekend in die regio ook plannen voor meer toeristische ontwikkeling. Dan moet het toch mogelijk zijn om de plekken die van grote waarde zijn voor de vogels op de juiste momenten te ontzien? Naast die rust voor de vogels blijft er echt nog genoeg ruimte over voor de recreërende mens.”

Hoe zoek je die balans tussen economie en ecologie?

“Eerlijk gezegd denk ik dat je dat beeld van een balans moet loslaten. Alleen al omdat je de belangen van de natuur, van de ecologie nooit helemaal in economische termen kunt uitdrukken. Als je ons land doorkruist, zie je op heel veel plekken dat de balans naar de kant van de economie is doorgeslagen. Op de meeste plekken draait het om wonen en werken, om geld verdienen en om economische groei. Mag dan in het Waddengebied het primaat bij de natuur liggen? Het is nota bene ons enige natuurlijke Werelderfgoed. Laat die natuur hier dan ook op één staan. Dat kan ook zonder de mens helemaal uit het oog te verliezen.”

Wat zie je als het grootste probleem van dit moment in het Waddengebied?

“Daar kan en wil ik niet één probleem noemen. Het is juist een optelsom van problemen. Het is het veranderende klimaat, de stijgende zeespiegel, de dalende bodem door gas- en zoutwinning, de visserij, de landbouw, de druk van het toerisme en ja, ook dat hondje uit de film. Gelukkig heeft onze overheid die zogenoemde ‘cumulatie van drukfactoren’ inmiddels ook erkend als een belangrijk fenomeen. We moeten de Waddenzee vanuit al die hoeken ineens leren bekijken, maar die multifocale blik, die bestaat gelukkig al heel lang: als je maar door de ogen van de natuur kijkt. Groningse biologen hebben dat heel treffend samengebracht in hun onderzoekscentrum BirdEyes. Niet alleen zij als wetenschappers, ook wij als natuurbeschermers en zeker ook het beleid, we moeten allemaal met de ogen van vogels leren kijken.”

Wat zie jij dan met die vogelbril op?

“In ieder geval een volstrekt uniek gebied. Er is maar één Waddenzee. Dit is het grootste getijdegebied ter wereld. Op de Oost-Atlantische trekroute is het voor miljoenen vogels ook nog eens een cruciale schakel. Als zij hun specifieke stukje van het wad zouden verliezen, is er in veel gevallen geen volwaardig alternatief. Zonder die ene belangrijke schakel breekt voor hen de hele ketting.”

Deze Toogdag kijkt nadrukkelijk naar de lange termijn: de Waddenzee in 2100. Tegen die tijd ligt de temperatuur hoogstwaarschijnlijk een stuk je hoger, net als de zeespiegel…

“Ja, de klimaatverandering is bij uitstek een domein waar de politiek en het beleid nú keuzes moeten gaan maken. Maar het politieke klimaat helpt daarin niet mee. Vanuit lobby-oogpunt zou ik het wat cynisch ‘knap’ kunnen noemen dat de fossiele industrie het klimaatbeleid zo weet te frustreren. En ondertussen stapelen ook de andere opgaven zich op. Visserij, energietransitie, defensie, recreatie, … net als klimaatverandering zijn dat allemaal problemen die we zelf hebben gecreëerd en die we door de juiste keuzes ook zelf moeten oplossen.”

Ben je wel optimistisch gestemd?

“Ik zal wel moeten. Als ik niet zou geloven dat er verbetering mogelijk is, dan wordt dit werk wel heel zwaar. Kijk ik naar de grafieken van de vogels die van de Waddenzee afhankelijk zijn, dan zie ik de afgelopen 33 jaar voornamelijk dalende lijnen. Enkele meeuwensoorten, de brandgans, de lepelaar, de aalscholver, … er zijn natuurlijk positieve uitzonderingen. Maar de meerderheid van de broedvogels die van onze Waddenzee afhankelijk zijn, zit in de min.”

“Ik geloof echt dat we met de nodige samenwerking veel kunnen bereiken. Ik put bijvoorbeeld hoop uit het programma Wij&Wadvogels, waarin Vogelbescherming samenwerkt met verschillende andere natuurorganisaties. Daarin is echt al veel bereikt. Als we inzien hoe cruciaal de Waddenzee voor de internationale natuur is, dan is het volgens mij ook mogelijk om daar in Nederland gezamenlijk voor te knokken. Dat is uiteindelijk ook in ons eigen belang.”

Tekst: Rob Buiter, wetenschapsjournalist
1e foto: Shutterstock